Çiğdem Ergül M.S.
Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Uzmanı

* Temmuz, 2006'da Çocuğum ve Ben dergisinde yayınlanmıştır.

Anne ve babalar çocuklarında konuşma gelişiminin yavaş olduğunu, aynı yaştaki çocuklar pek çok sözcük kullanabildikleri halde kendi çocuklarının hiçbir şey söyleyemediğini yada cümle kuramadığını fark ettiklerinde ne yapmalılar.? Genellikle çevreden gelen bekle nasıl olsa konuşur yaklaşımı ile ciddi bir problem olabilir mi sorusu arasında kalan anne ve babalar kararsızlık yaşamakta ve ne yapacaklarını bilememektedirler. Öncelikle; her çocuğun gelişiminin kendine özgü olduğunu, her alanda ve her gelişim döneminde çocuğunuzun gelişiminin aynı hızda olmayabileceğini hatırlatalım. Konuşma ve dil gelişimi daha bebeğiniz anne karnında iken başlayan ve devam eden bir süreçtir. Çünkü bebekler annelerinin karnında iken işitmeye başlarlar.Genetik özellikleri,genel gelişimleri ve sağlıkları,içinde bulundukları sosyal ve fiziksel çevre bebeklerin konuşma ve dil gelişimini şekillendirir. Konuşma ve dil edinimi ile ilgili gelişim basamakları hakkında bilgi edinmek anne ve babaları rahatlatmak yada uyarmak için yararlı olacaktır.

Çocuğunuzun Anlama ve Konuşma Becerileri Nasıl gelişir?

	Sese Tepki ve Anlama	Sözel Beceriler
4 - 6 AY	- sese doğru gözlerini hareket ettirir - ses çıkaran oyuncaklara dikkat eder	- B/p/m seslerini çıkarır - mutlu olduğunu belirtmek için ses çıkarır
6- 12 AY	- cee gibi sözel oyunlardan hoşlanır - kendisine konuşulduğunda dinler - su,ayakkabı,mama gibi basit sözcükleri anlar - gel,bak,vereyim mi gibi sorulara tepki vermeye başlar	- farklı konuşma seslerini taklit eder - mama,baba gibi sözcükleri vardır - ağlama dışında sesler çıkarmak yolu ile dikkat çekmeye çalışır
1 -2 YAŞ	- göz,burun gibi vücut parçalarını gösterebilir - kitaba birlikte bakar, top gibi bildiği şeyleri gösterebilir - şarkı ve parmak oyunlarını dinlemekten hoşlanır - babayı öp,topu at gibi basit komutları yerine getirir	- iki sözcüğü birlikte kullanmaya başlar - her ay yeni sözcük öğrenir - diğer sessizleri öğrenmeye başlar - 2 yaşında yaklaşık 50 sözcüğü kullanır
2-3 YAŞ	- içi,üstü gibi basit kavramları anlar - iki basamaklı isteği yerine getirir (kitabı al bana ver)	- 2-3 sözcüklü cümlelerle kendini ifade eder - objeleri siimleri ile ister
3-4 YAŞ	- Başka bir odadan seslenildiğinde cevap verir - ne, nerede, kim, nasıl sorularını anlar, cevap verir - Tv ve müziği yetişkinler ile aynı ses şiddettinde dinler	- yaşadığı olayları anlatır - 4 sözcükten oluşan cümleler kurar - konuşması onu tanımayanlar tarafından da anlaşılır
4-5 YAŞ	- Duyduğu hikaye ile ilgili basit sorulara cevap verebilir - Okulda ve evde konuşulanların çoğunu anlar	- /r/ dışında tüm sesleri doğru olarak üretir - belli bir konuda fikrini ifade eder - Gramer hatası yapmaz - Detaylı anlatımlar yapar

Yukarıda özetlenen becerilerden bir tanesinin olmaması çocuğunuza tanı konması için yeterli değildir.

NE YAPMALI ?
Eğer bu bilgiler ışığında konuşma gelişiminden şüphe ediyorsanız öncelikle çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurarak çocuğunuzun genel gelişimi ve sağlığı hakkında bilgi sahibi olmalısınız.Konuşma ve dil gelişimi ile ilgili olarak detaylı bir değerlendirme için odyoloji ve konuşma bozuklukları uzmanı yada konuşma ve dil terapisti ne başvurmanız doğru olacaktır.

NASIL DEĞERLENDİRİLİR?

Çocuğunuzun genel gelişimi hakkındaki bazı sorulara cevap verdikten sonra

• İşitme becerisi
• Konuşulanları anlama becerisi
• Bulunduğu ortam ve anne babası ile nasıl ilişki kurduğu
• Oyun ve taklit becerisi
• Sözel ifade dışında beden dili ve işaret kullanarak iletişimi
• Göz kontağı kurması
• Yeme ve yutma becerileri
• Ağız içi yapılarının kontrolü Gibi alanlarda yapılan gözlem ve değerlendirmeler, formal testler ile bu konuda detaylı bilgi almak ve çözüme yönelmek gereklidir.

Üç yaşın altında gecikmiş konuşma gösteren çocuklarda aşağıdaki özelliklere rastlanılabilir:

• Oyun oynarken kendi sesini kullanmaktan ses çıkararak eşlik etmekten kaçınır.
• Anlaşılır sözcüğü yoktur.( 14 aylıktan büyük çocuklarda)
• El sallayarak güle güle demek yada cee gibi gözlerini kapatarak karşısındakini şaşırtmak gibi sosyal oyunlara cevap vermez.
• Pipet kullanarak içmekte zorluk çeker
• Diğer çocuklara göre daha fazla oranda katı yada sıvı gıdaları alırken takılır
• Ağız açık ve dil öne doğru bir duruşu olabilir
• İsteklerini anlatmada vücut dili ve el hareketlerini kullanır
• Anne baba veya tanıdıkları ile göz kontağı kurmaktan kaçınır
• Duyduğu sesleri taklit etmeğe istekli değildir.
• Katı gıdaları yemekte zorlanır hatta zor çiğnenen gıdaları reddeder
• Genellikle pasif ve sesizdir,
• Kendisine kitap okunmasından hoşlanmaz,kitaplara ilgisi yoktur
• Yemeği bittiğinde ağız çevresi ve yüzüne bulaşmış gıda var ise farketmeyebilir Üç yaş ile beş yaş arasındaki gecikmiş konuşma gösteren çocuklarda aşağıdaki özelliklere rastlanılabilir:
  
• Sıklıkla duyduğu şarkıları bile tekrarlamakta zorlanır
• Yaşıtlarına göre hala katı gıdaları yemekte zorlanır
• Kıvamlı içecekleri( boza gibi) pipetle içmekte zorlanır
• Kitaba bakıp o sayfada olanları dinledikten sonra sayfa çevrildiğinde olanları anlatmakta zorlanır
• Söylediklerini desteklemekte mutlaka el kol işaretleri ve vücut dilini kullanır
• Seyrettiği bir tv programı yada çizgi filmin önemli kısımlarını anlatmakta zorlanır
• Bebek yada kukla ile oynar ancak çok az konuşma kullanır

KONUŞMANIN GECİKMESİNE NEDEN OLAN DURUMLAR NELERDİR ?
1. Konuşma gelişmesi için gerekli olan sosyal ,duygusal ve işitsel uyaranlardan yararlanmamak yada yetersiz olarak yararlanmak.Bu grupta uzun süre tv izleyen çocuklar yer almaktadır.

2. Ailesel faktörler.Anne baba yada yakın akraba arasında geç konuşma ve konuşma problemlerinin olması.

3. İşitme kayıpları.İşitme konuşmanın gelişebilmesi için temel faktördür. Doğuştan işitme kaybı olan çocuklarda konuşma gelişemeyeceği gibi, orta kulak problemleri nedeni ile geçici işitme kaybı geliştiren ve bu durumun sık tekrarladığı çocuklarda konuşma gecikir.

4. Gelişimsel bozukluklar.Çeşitli seviyelerde zeka geriliği, down sendromu, otistik spektrum bozuklukları

5. Konuşma organlarının malformasyonları. yarık damak veya dudak gibi problemler

6. Birden fazla dilin konuşulması. Bebeklikten itibaren iki dili birlikte duyan çocuklar her iki dili de birlikte yada çok az bir farkla öğrenebilirler.Ancak bazı çocuklarda iki dili birlikte konuşan bir evde olmak konuşmanın gecikmesine neden olabilir.

GECİKMİŞ KONUŞMA İLE KONUŞMA VE DİL BOZUKLUKLARI ARASINDAKİ FARK NEDİR?
Gecikmiş konuşma; henüz yaşıtları düzeyinde konuşma becerisi geliştirememiş çocuklar için kullanılan bir tanımlamadır.Konuşmayı anlama becerileri genellikle yaşıtları ile aynı düzeydedir.Aileleri de her şeyi anladığını ama konuşmadığını ifade ederler.Aileye verilen kısa bir eğitim programı , çocuğun günlük yaşamında yapılan bazı düzenlemeler ve konuşma terapisi ile kısa sürede yaşıtları düzeyinde sözel ifade becerisi kazanırlar.Ancak konuşma ve dil bozuklukları dediğimizde sadece sözel ifade becerisi değil; duyduğunu anlama, diğer iletişim yollarını kullanma, göz kontağı kurabilme, beden dilini kullanarak kendini ifade etme, anlamlı oyun oynama, duyduğu sesi taklit edebilme,motor planlama, ,dikkat süresi gibi başka becerilerinde yaşıtları düzeyinde olmadığı tablolar ile karşılaşabiliriz. Hatta bazı durumlarda çocuğun genel gelişimini etkileyen problemler de eşlik edebilir.Bu durumda problemin doğru tanılanması gerekli olduğundan çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları ,çocuk psikiyatristleri ve çocuk nörolojisi uzmanlarına başvurulabilir.Konuşma ve dil gelişiminin desteklenmesi için daha uzun süreli ve yoğun bir terapi programı uygulanmalıdır. Çoğu zaman bu grupta yer alan çocukların anne ve babaları diğer problemlerden önce çocukları yaşıtları gibi konuşmadığı için durumu farkederek doktora yada bir uzmana danışmak isterler.

KONUŞMA TERAPİSİ KÜÇÜK ÇOCUKLARDA NASIL UYGULANIR VE KONUŞMAYI NASIL ÖĞRENEBİLİRLER?
Öncelikle her çocuğa ve her probleme uygulanan basmakalıp bir metot olmadığını söyleyelim.Problemin ne olduğu belirlendikten sonra çocuğun konuşma ve dil gelişiminde hangi düzeyde olduğu, takvim yaşı ile arada ne kadar fark olduğu belirlenmekte ve her çocuğa kendi bireysel ihtiyaç ve özelliklerine göre programlar hazırlanmaktadır. Anne ve babalara verilen eğitimler ile onların bilgilendirilmeleri,terapinin eve uzantısını sağlamakta, çocuğun günlük yaşamında yapılan bazı düzenlemeler ve evde uygulanan oyun ve aktiviteler konusunda aileye yol gösterilmektedir. Konuşma terapisi;belirli bir programa bağlı olarak, oyuna dayalı, çocuğun keyif alarak,aktif katılımı sağlanarak yapılan aktiviteleri içermektedir.

OKUL ÖNCESİ EĞİTİMİN ÇOCUĞUMUN DİL GELİŞİMİNE KATKISI NEDİR?
Okul öncesi eğitimin çocuk gelişimindeki yeri bu gün tartışmasız olarak kabul edilmekte pek çok gelişmiş ülkede okul öncesi eğitim 3 yaş düzeyinde başlamaktadır. Özellikle konuşma gecikmesi olan çocuklar için anaokulu,okul öncesi eğitime katılım önerilmektedir.Bu çocukların yaşıtlarını taklit ederek öğrenmeleri için doğal bir ortam hazırlamakta,sosyalleşmeleri iletişim pencerelerini açmakta ve dil edinimini hızlandırmaktadır. Anne ve babalar okul öncesi eğitim kurumu,yuva seçiminde dikkatli davranmak ve iyi bir seçim yapmak zorundalar.Kurumdaki fiziksel koşulların yeterli olması,kurumun temiz güvenli bir yer olması, çocuk /öğretmen oranı,öğretmen yada bakıcıların kalitesi,uygulanan aktivitelerin çocuğun yaşı ile uyumlu olması,öğretmen yada bakıcıların çocuk ile kurduğu ilişki ve iletişimin niteliği önemli faktörler arasındadır. Kurumun her çocuğa aynı yaklaşımda bulunan, çocukların kişisel farklılıklarını dikkate almayan, belirli kavram ve becerileri her çocuğa aynı şekilde vermeye çalışan katı bir tutumu olması konuşma gecikmesi olan bir çocuk için dez avantaj olacaktır. Sizin çocuğunuzun esnek olabilen bir kuruma ihtiyacı vardır. Çocuğun zaman zaman seçim yapmasına ve eğitimciyi yönlendirmesine izin veren, onun yerine söylemek yerine konuşması için onu yüreklendiren, ip ucu veren,yarım kalan sözcük ve cümlelerini model olarak tamamlayan, sözel iletişimi beden dili ile destekleyen, sözel iletişim kurduğunda ödüllendiren bir yaklaşım çocuğunuz için yararlı olacaktır.

Kitap ve okuma saatleri olan bir kurum dil gelişimini destekleyeceği gibi çocuğunuzda kitap sevgisinin gelişmesi için iyi bir ortam hazırlayacak erken okuma becerilerinin gelişmesine katkıda bulunacaktır.Okuma ve yazmaya yönelik materyallerin bol olduğu okul öncesi eğitimden gelen çocukların daha erken okuma becerileri geliştirdikleri gösterilmiştir.Kurumların bazılarında TV günlük programın bir parçasıdır. İzleme süresi ve izlenen program doğru seçilmiş ise Tv izlenmesi dil gelişimi için zararlı olmaz. Çocuğun dili aktif olarak kullanmasının sağlanması ancak karşılıklı konuşma ortamında bulunması ile sağlanabilir.Bu nedenle Tv süresinin kısıtlı olması tercih edilmelidir.